جمع آوری روایات، بزرگترین خدمت شیخ صدوق به اسلام

ائمه اطهار(ع) تا قرن سوم زیست کردند و او در قرن چهارم زندگی کرده است اما تا آن زمان روایات ائمه جمع آوری نشده بود؛ آری «شیخ صدوق» برای جمع آوری روایات ائمه اطهار زحمات زیادی را متحمل شده است. پانزدهم اردیبهشت، روز بزرگداشت شیخ صدوق است؛ خبرنگار ایکنا در قزوین به مناسبت میلاد این عالم با حجت الاسلام والمسلمین علی اکبر حاجی محمدی، استاد دانشگاه آزاد اسلامی قزوین گفت وگویی کرده است که در ادامه آن را می خوانیم.

ایکنا_ در ابتدا شیخ صدوق را معرفی بفرمایید؟

مرحوم شیخ صدوق نامش «محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی» است یعنی او اهل شهر قم بود که به شیخ صدوق مشهور است. شیخ صدوق در سال 305 هجری قمری به دنیا آمد و در سال 381 هجری قمری اواخر قرن چهارم از دنیا رفت. او از علمای شیعه قرن چهارم و بزرگ ترین محدث و فقهی مکتب حدیثی قم به شمار می رود، البته لازم به ذکر است که بگوییم شهر قم مکتب حدیثی خاص خود را داشته و دارد.

حدود 300 اثر به شیخ صدوق نسبت داده شده است البته بسیاری از آنان در دسترس ما نیست برای همین تعدادی از آثار ایشان در میان ما موجود است «من لایحضره فقیه» از آثار او که از کتب اربعه شیعه است.

کُتُب اَربعه چهار کتاب حدیثی هستند که معتبرترین منابع حدیثی شیعه به شمار می رود این چهار کنتاب شامل، الکافی، مَن لایَحضُرُه الفقیه، تهذیب الاحکام و الاِستِبصار است که نویسنده هر چهار اثر ایرانی است، کتاب «کافی» نوشته کُلینی، کتاب «من لایحضره الفقیه» تألیف شیخ صدوق و «تهذیب الاحکام» و «استبصار» را هم شیخ طوسی نگاشته است.

کتاب «من لایحضره الفقیه» کتابی فقهی و روایی است؛ «عیون اخبار الرضا(ع)» شیخ صدوق نیز دو جلد است که در وصف حالات امام رضا(ع)، زندگینامه و اتفاقات او در زمان ولیعهدی است که یکی از مترجمین این کتاب هم آقای روانی قزوینی است که از بزرگان قزوین بودند.

کتاب دیگر مرحوم شیخ صدوق کتاب «خصال» شامل روایات تربیتی و اخلاقی است، همچنین او در کتاب «علل الشرایع» به حلال ها و حرام ها پرداخته است. کتاب «ثواب الاعمال و عقاب الاعمال» نیز از دیگر آثار اوست البته کتاب های دیگری نیز از ایشان به یادگار مانده است.

ایکنا_ این عالم چه خدماتی را به اسلام ارائه دادند و چند کتاب نگارش کردند؟

بهترین خدمتی که شیخ صدوق به اسلام و تشیع کرد جمع آوری روایات است. ائمه اطهار(ع) تا قرن سوم زیست کردند و او در قرن چهارم زندگی کرده است اما تا آن زمان روایات ائمه جمع آوری نشده بود که ایشان به همراه شیخ طوسی و شیخ کلینی توانستند روایات معصومین(ع) را با زحمات فراوانی جمع آوری کنند. شیخ صدوق برای چند روایت با چهارپا از شهری به شهر دیگر سفر می کرد و در این راستا زحمات بسیاری کشید.

در یکی از سفرها یکی از دوستان او کتاب «من لایحضره الطبیب» را نگارش کرده بود تا افرادی که به طبیب دسترسی ندارند از آن استفاده کنند، او به شیخ صدوق گفت تا کتابی بنویسد تا افرادی که به مجتهدین دسترسی ندارند به آن مراجعه کنند برای همین شیخ صدوق نیز کتاب «من لا یحضره الفقیه» را نگارش کرد.

از مرحوم شیخ صدوق خدمات بسیار شایانی به یادگار مانده است. یکی از خدمات ارزشمند ایشان تربیت شاگردان برجسته است که این بزرگوار شاگردان برجسته ای را تحویل عالم اسلام دادند که حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، برادر وی،  حسین بن حسین بن علی بن موسی بن بابویه برادرزاده شیخ صدوق، علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی ،علی بن محمد خزاز، حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری، شیخ جلیل ابوالحسن جعفربن حسین  قمی استاد شیخ طوسی، محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی، شیخ مفید و بسیاری از بزرگان از شاگردان مرحوم شیخ صدوق هستند.

ایکنا_ استاد شیخ صدوق چه کسانی هستند؟

علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی پدر شیخ صدوق، محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی، محمد بن موسی بن متوکل، احمد بن محمد بن عیسی، احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی از اساتید شیخ صدوق هستند.

پدر شیخ صدوق همسری داشتند که صاحب فرزند نمی شد، آنان کنیزی داشتند که امام زمان فرمودند دو پسر از این کنیز به شما نصیب خواهد کرد که خدمات شایانی به اسلام خواهند شد. هر دو پسر عالم شدند و به اسلام خدمت کردند.

ایکنا_ چرا وی نماینده مکتب کلامی است؟

شیخ صدوق از عالمان عصر امامیه بودند او اواخر دوره غیبت صغرا و دهه های آغازین غیبت کبری زندگی کرد و در همین دوران آثار حدیثی زیادی از خود بر جای گذاشت اما آثار کلامی او برای محققان تاریخ امامیه در عصر غیبت و دو قرن اول هجری مدارک با ارزشی به شمار می روند چون حاوی بخش های فراوانی از متون کهن امامیه است یعنی مرحوم شیخ صدوق به خاطر در اختیار داشتن متون کهن توانستند منابع ارزشمندی را جمع آوری و تنظیم کنند. آثار وی در عین حال که آثار روایی و حدیثی است به عنوان منابع تاریخی برای بررسی تاریخ امامیه نیز مطرح است. آثار شیخ صدوق در عین حال که حدیث است در بخش کلام، حکمت و معارف دین یک منبع تاریخی نیز به شمارمی رود.

امام زمان(عج) در غیبت صغری چهار نماینده خاص داشتند و امامیه تحت تأثیر تفکر حدیثی بود و فقط باید به حدیث عمل می کردند. شیخ صدوق ضمن توجه به علم حدیث به علم کلام نیز توجه ویژه ای داشتند برای همین وی در جریان دفاع از مسئله غیبت که بحثی بین علمای حدیث و کلام بود روایاتی را با رویکرد کلام و حکمت جمع آوری و تألیف کردند. یکی از آثار موجود این دوره کتاب «الإمامة و التبصرة من الحیرة» تألیف علی بن حسین بن بابویه پدر شیخ صدوق است که در مباحث امامت و ولایت ارزشمند است. مرحوم شیخ صدوق آثار ارزشمندی را برای ما به یادگار گذاشتند و در عصر کنونی نیز در حوزه های علمیه و دانشگاه ها مورد توجه بزرگان، متفکرین و پژوهشگران عالم اسلام و تشیع است.

ایکنا_ ایشان به غیر از علوم حدیث به علوم دیگری تسلط داشتند؟

کتاب های جمع آوری شده توسط شیخ صدوق صرفاً مربوط به حدیث نبوده و جنبه های تاریخی و معرفتی نیز دارند. روایات جنبه های مختلفی دارد یکی از آن ها جنبه معارف دین است. زیارت جامعه کبیره در کتاب «من لایحضره فقیه» توسط شیخ صدوق نقل شده و از منابع دست اول و معتبر شیعه است.

کتاب «علل شرائع» سراسر حدیث است که جنبه معرفتی دارد. جوانان سؤالاتی در خصوص احکام و فسلفه دین دارند که اگر این کتاب را مطالعه کنند پاسخ بخشی از سوالات خود را پیدا خواهند کرد. شیخ صدوق در عیون اخبارالرضا(ع)، زندگی امام رضا(ع) را جمع آوری کرده است به ویژه دوره ای که امام رضا(ع) در خراسان بودند؛ در آن دوران مناظراتی بین امام رضا(ع) و دانشمندان انجام شد که امام طی مناظرات دانشمندان زرتشتی، مسیحی و یهودی را قانع و اتفاقات و حالات را به صورت مبسوط جمع آوری کردند که با بررسی این روایات به عظمت علم شیخ صدوق در جنبه های مختلف حدیثی و کلامی و معرفتی پی خواهیم برد.

انتهای پیام